Innovar soa ben. Moi ben, de feito. É a palabra máxica á que estarás máis que acostumado, aquela que non para de escoitarse en empresas, laboratorios, universidades, incluso en titulares e en discursos presidenciais. Pero, entre tanto brillo e tanta presión por destacar e erixirse como un referente en innovación, ás veces parece que se esquece unha pregunta fundamental: todo avance é necesariamente bo? É necesario dicir “non” de cando en vez?
Nunca está de máis facerse a pregunta. Ao final, a ciencia, a tecnoloxía, a investigación… teñen un poder enorme. E, como todo o que ten poder, son disciplinas que requiren algo máis que talento ou orzamento: necesitan responsabilidade. Moral. Conciencia. Chámao como queiras, pero se non vai da man co progreso, quizais esteamos meténdonos en problemas.
Pero non é algo recente: desde que existe a innovación, existe este dilema. Non obstante, hai quen, desde o principio, o viu claro: innovadores que non se deixaron deslumbrar polo “avance a toda costa” e, cando tocou, souberon frear e dicir “non”. Incluso cando iso significaba enfrontarse a gobernos, empresas, colegas ou ao seu propio contorno. Coñeces as súas historias?
Clara Immerwahr: a ciencia con final tráxico
Clara Immerwahr foi unha das primeiras mulleres doutoradas en química en Alemaña. Unha mente brillante, sensible, cunha enorme paixón pola ciencia. Pero tamén viviu atrapada nunha contradición brutal. A súa carreira quedou eclipsada pola do seu marido, Fritz Haber, un dos científicos máis recoñecidos do seu tempo e que quizais che soe: foi o artífice do desenvolvemento de armas químicas durante a Primeira Guerra Mundial.
Para Clara, unha persoa que soñaba cunha ciencia ao servizo da vida, o traballo do seu marido representou unha gran traizón a todo o que representaba a innovación. Por iso, intentou frealo e dicir “non” de múltiples formas. Enfrontouno e criticouno publicamente, pero rematou illada e desesperada. Finalmente, case coma un berro ético, quitouse a vida coa arma do seu propio marido, pouco despois de que se usase gas cloro na fronte, borrando do mapa a miles de persoas.
Joseph Rotblat: o físico que baixou do tren atómico
Rotblat formaba parte do selecto grupo de científicos que traballaban no Proxecto Manhattan, en plena Segunda Guerra Mundial. O obxectivo era claro e ben coñecido: construír unha bomba antes que os nazis. E, para Rotblat, esa urxencia parecía xustificalo todo. Non obstante, cando soubo que Alemaña xa non estaba a desenvolver a bomba —e que, aínda así, o proxecto seguía adiante— algo cambiou nel: comprendiu que o que estaban a crear xa non era unha defensa, senón unha ameaza. E tomou unha decisión drástica: deixar o proxecto.
Foi o único científico en saír voluntariamente do equipo. Trataron de traidor, vixiárono, pero el seguiu firme. Desde entón, dedicou a súa vida a promover o desarme nuclear e a ética científica. Foi un dos impulsores do Manifiesto Russell-Einstein e do Movemento Pugwash, que gañou o Nobel da Paz. Joseph escolleu a paz, cando moitos aínda celebraban o poder.
Andrei Sájarov: o heroe convertido en disidente
Andrei Sájarov era unha estrela da física na Unión Soviética. Por que? Foi peza clave na creación da bomba de hidróxeno soviética, unha obra de enxeñería e ciencia impresionante… e devastadora. Durante anos foi un orgullo nacional. Pero, co tempo, Sájarov empezou a preocuparse. Non pola física, senón polas consecuencias humanas do que crearan. Preguntábase: que sentido ten avanzar na ciencia se iso significa aniquilarnos? Por iso, empezou a falar, a escribir, a dicir “non” e a esixir control de armas e respecto aos dereitos humanos.
O réxime soviético, en palabras breves, non o tomou ben: quitáronlle premios, vixiárono e mesmo enviárono ao exilio interno. E, aínda que pasou anos baixo arresto domiciliario, seguiu firme. Converteuse nunha voz incómoda, pero imprescindible. E ensinou algo fundamental: ser un gran científico non é só entender o universo, tamén é ter o coraxe de enfrontarse ao teu propio país para facer o correcto.
Timnit Gebru: a conciencia en medio do código
Timnit Gebru naceu en Etiopía, viviu unha guerra civil e emigrou aos EE.UU. onde se formou como enxeñeira e doutora en intelixencia artificial. O seu foco de traballo: como os algoritmos poden perpetuar —ou mesmo amplificar— os sesgos sociais, raciais e de xénero. Aínda que talvez non che soe o seu nome, foi unha das primeiras investigadoras en poñer datos duros sobre a mesa: os sistemas de recoñecemento facial, por exemplo, funcionaban moito peor con persoas negras e mulleres. E iso, no mundo real, pode significar discriminación en vixilancia, traballo, xustiza.
Traballaba en Google cando coescribiu un paper que cuestionaba a ética dos modelos de linguaxe a gran escala. A súa investigación non gustou á empresa. Ela negouse a retirala. Resultado? Foi despedida (ou, segundo como o contes, “invitada a marchar”). Lonxe de rendirse, fundou o seu propio instituto para traballar nunha IA máis xusta e transparente. A súa historia mostra algo clave: a ética non é un accesorio do desenvolvemento tecnolóxico. É parte esencial. E tamén é un risco, cando incomoda aos que mandan.
Frances Kelsey: a muler que lle dixo “non” á industria
Frances Kelsey era médica e farmacóloga. No 1960, acabada de chegar á FDA, tocoulle revisar a solicitude dunha empresa para aprobar a talidomida nos EE.UU. Noutros países xa se usaba para aliviar as náuseas do embarazo. Pero algo non lle pechaba.
Pediu máis estudos. Quixo probas de seguridade. Presionárona para aprobar rápido, tratárona de esaxerada. Ela non cedeu. E grazas a iso, evitou unha catástrofe: a talidomida causou miles de malformacións en bebés en Europa, Canadá e outros países. O seu instinto, o seu escepticismo e a súa valentía salvaron miles de vidas. E lembráronnos que ás veces o verdadeiro avance é tomarse o tempo de facer ben as cousas e dicir “non”, aínda que iso implique ir a contracorrente.
Entón… innovar a toda costa?
Estaría mal impor unha resposta, pero nós témonolo claro:
Innovar sen mirar arredor non é progreso. É… irresponsabilidade con bata branca.